Realizacja obowiązku szkolnego i obowiązku nauki

Publikacja porusza temat związany z realizacją konstytucyjnego obowiązku szkolnego i obowiązku nauki w świetle zapisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.) - dalej u.s.o. W artykule dokonano próby interpretacji przepisów regulujących przedmiotową materię ze szczególnym naciskiem na kwestie budzące wątpliwości w stosowaniu. Publikację poprzedzono również informacjami dotyczącymi obowiązku rocznego wychowania przedszkolnego oraz zmianami, jakie wynikają z ustawy z dnia 19 marca 2009 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 56, poz. 458) - dalej u.z.s.o.

articleImage: Realizacja obowiązku szkolnego i obowiązku nauki fot. Thinkstock

1. Obowiązek rocznego wychowania przedszkolnego
Realizacja obowiązkowego rocznego wychowania przedszkolnego rozpoczyna się 1 września w tym roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 6 lat. W przypadku, gdy dziecko posiada orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego obowiązkowym wychowaniem przedszkolnym może być objęte dziecko, które ukończyło 6 lat. Obowiązek ten może być odroczony nie dłużej niż do końca roku szkolnego, w tym roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 10 lat. Zapewnienie warunków do spełniania obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego przez dzieci podlegające temu obowiązkowi należy do zadań własnych gminy i może być realizowane poprzez zorganizowanie sieci przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych. Na równi ze spełnieniem obowiązku przedszkolnego ustawodawca traktuje realizowanie innych form wychowania przedszkolnego – określonych na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 27 maja 2009 r. w sprawie rodzajów innych form wychowania przedszkolnego, warunków tworzenia i organizowania tych form oraz sposobu ich działania (Dz. U. Nr 83, poz. 693), wydanych na podstawie art. 14a u.s.o., jak również udział dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu głębokim w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych, organizowanych zgodnie z odrębnymi przepisami oraz spełnianie przez dziecko obowiązku rocznego wychowania przedszkolnego poza przedszkolem na mocy zezwolenia dyrektora przedszkola, wydanego na wniosek rodziców.
Przepisy u.s.o. przewidują również okoliczność, w której uczeń jest zwolniony z obowiązku odbycia rocznego wychowania przedszkolnego. Ma to miejsce w sytuacji, gdy uczeń rozpoczyna naukę w szkole podstawowej przed dniem 1 września roku kalendarzowego, w którym kończy 6 lat. Warunkiem rozpoczęcia nauki jest wydanie na wniosek rodziców decyzji przez dyrektora szkoły. Dyrektor wydaje decyzję po zasięgnięciu opinii publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej, jeżeli dziecko wykazuje psychofizyczną dojrzałość do podjęcia nauki w szkole podstawowej.

2. Kontrola spełniania obowiązku przedszkolnego

Ustawa o systemie oświaty powierzyła sprawowanie kontroli nad wykonywaniem obowiązku przedszkolnego dyrektorowi szkoły podstawowej, w której obwodzie dziecko mieszka – art. 14b ust. 2 u.s.o. W tym celu dyrektorzy zobowiązani są do prowadzenia ewidencji spełnienia obowiązku przedszkolnego, zgodnie z przepisami rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie sposobu prowadzenia przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki dokumentacji przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej dokumentacji (Dz. U. Nr 23, poz. 225, z późn. zm.) - dalej r.d.p.n. W kontekście nałożonego na dyrektora właściwej szkoły obwodowej obowiązku dyrektorzy szkół publicznych i niepublicznych przedszkoli i szkół podstawowych, w których zorganizowano oddziały przedszkolne, są zobowiązani powiadomić dyrektora szkoły, w obwodzie której dziecko mieszka o spełnianiu przez dziecko obowiązkowego rocznego wychowania przedszkolnego w tym przedszkolu lub oddziale przedszkolnym oraz o zmianach w tym zakresie. Wynikający z literalnego zapisu art. 14b ust. 3 u.s.o. obowiązek informowania o spełnianiu obowiązkowego rocznego wychowania przedszkolnego należy rozumieć rozszerzająco jako rozciągający się również na informowanie o niespełnianiu tego obowiązku, ponieważ tylko w ten sposób dyrektor może faktycznie spełniać nałożone na niego zadania kontrolne. Poprzez zmiany w zakresie spełniania obowiązkowego rocznego wychowania przedszkolnego należy rozumieć przede wszystkim przyjęcie dziecka w trakcie roku szkolnego, w którym obowiązek jest realizowany do innego publicznego lub niepublicznego przedszkola, oddziału przedszkolnego przy szkole podstawowej lub podjęcie innych form realizowania tego obowiązku wymienionych w części I opracowania (patrz: M. Pilich, Ustawa o systemie oświaty, Komentarz, Wolters Kluwer, 2006, s. 164).
Wskutek nowelizacji u.s.o., zmianie ulegnie wiek dziecka objętego obowiązkiem przedszkolnym i szkolnym. Z dniem 1 września 2011 r. wchodzi w życie zapis, zgodnie z którym dziecko w wieku 5 lat będzie obowiązane odbyć roczne przygotowanie przedszkolne, natomiast od dnia 1 września 2012 r. zmianie ulega z kolei brzmienie art. 15 ust. 2 u.s.o., w świetle którego obowiązek szkolny dziecka rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 6 lat (art. 1 pkt 19 w związku z art. 26 pkt 4 ustawy o zmianie u.s.o.). Również od 1 września 2012 rodzice będą mogli wystąpić o objęcie 5-latka obowiązkiem szkolnym, analogicznie jak w przypadku 6-latków w obecnym stanie prawnym.

3. Obowiązek szkolny
Obowiązek szkolny i obowiązek nauki, statuowany w przepisach u.s.o. wynika z zasady konstytucyjnej wyrażonej w zapisie art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 12 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z późn. zm.), zgodnie z którą nauka jest obowiązkowa do ukończenia 18 roku życia. Jest to obowiązek, jak i prawo każdego obywatela.
Obowiązek szkolny rozpoczyna się 1 września w roku, w którym dziecko kończy 7 lat oraz trwa do ukończenia gimnazjum, nie dłużej jednak niż do ukończenia 18 roku życia. W przypadkach uzasadnionych ważnymi przyczynami rozpoczęcie spełniania przez dziecko obowiązku szkolnego może być odroczone, nie dłużej jednak niż o jeden rok. Ustawodawca nie definiuje pojęcia „ważnych przyczyn”, które mogą stanowić podstawę do odroczenia obowiązku szkolnego, tak więc wymaga ono w każdym przypadku indywidualnego skonkretyzowania. W tym względzie dyrektorowi pozostawiono pewien luz decyzyjny, który jednak musi mieścić się w granicach uzasadnionego rozpatrzenia danego przypadku. Przed wydaniem decyzji dyrektor musi zasięgnąć opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej. W przypadku dzieci posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego obowiązek szkolny może być odroczony do końca roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 10 lat.
W świetle zapisu art. 16 ust. 5 u.s.o. obowiązek szkolny spełnia się poprzez uczęszczanie do szkoły podstawowej i gimnazjum, przy czym mogą to być szkoły publiczne i niepubliczne. W tym zakresie u.s.o. pozostawia podjęcie decyzji w gestii rodziców dziecka – gdyż to właśnie rodzice zobowiązani są do dopełnienia czynności związanych ze zgłoszeniem dziecka do szkoły. Obowiązek szkolny może być również realizowany przez uczęszczanie do szkoły za granicą, w tym na podstawie umów międzynarodowych lub porozumień o współpracy bezpośredniej zawieranych przez szkoły, jednostki samorządu terytorialnego i organy administracji rządowej lub w ramach programów edukacyjnych, jak również przy przedstawicielstwie dyplomatycznym innego państwa w Polsce. Ustawa o systemie oświaty przewiduje również spełnianie obowiązku szkolnego poza szkołą, stanowiąc w zapisie art. 16 ust. 8 u.s.o., iż na wniosek rodziców dyrektor szkoły podstawowej lub gimnazjum do której dziecko zostało przyjęte może zezwolić w drodze decyzji na spełnianie przez dziecko obowiązku szkolnego poza szkołą. Za spełnianie obowiązku szkolnego uznaje się również udział dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu głębokim w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych, organizowanych zgodnie z odrębnymi przepisami.

4. Kontrola obowiązku szkolnego

Kontrolę spełniania obowiązku szkolnego sprawują dyrektorzy publicznych szkół podstawowych i gimnazjów obwodów właściwych ze względu na miejsce zamieszkania uczniów – art. 19 ust. 1 u.s.o. W związku z powyższym na dyrektorach odpowiednich szkół ciąży obowiązek prowadzenia ksiąg ewidencji spełniania przez dzieci obowiązku szkolnego. W celu umożliwienia spełnienia obowiązku kontroli przez dyrektorów właściwych szkół, ustawodawca nałożył na organy gminy – a konkretnie na ich organ wykonawczy, a więc wójta (burmistrza lub prezydenta) obowiązek przekazywania dyrektorom publicznych szkół podstawowych i gimnazjów na obszarze gminy informacji o aktualnym stanie i zmianach w ewidencji dzieci i młodzieży w wieku 3-18 lat. Aby zapewnić dyrektorom obowiązanym do sprawowania kontroli wiedzę o uczniach którzy realizują obowiązek szkolny poza szkołą obwodową, u.s.o. przyjęła rozwiązanie w świetle którego dyrektorzy szkół, w których obowiązek ten uczeń realizuje, zobowiązani są do dostarczenia informacji dyrektorowi szkoły obwodowej. Zgodnie bowiem z zapisem art. 16 ust. 6 u.s.o. dyrektorzy niepublicznych szkół podstawowych i gimnazjów oraz dyrektorzy publicznych szkół podstawowych i gimnazjów, a także dyrektorzy szkół specjalnych i ośrodków, o których mowa w art. 2 pkt 5 u.s.o., prowadzonych przez osoby fizyczne lub osoby prawne niebędące jednostkami samorządu terytorialnego, którym nie ustalono obwodów, o przyjęciu ucznia do szkoły są obowiązani powiadomić dyrektora publicznej szkoły podstawowej lub gimnazjum, w których obwodzie uczeń mieszka, oraz informować go o spełnianiu przez ucznia obowiązku szkolnego. Analogiczny obowiązek spoczywa na dyrektorze publicznej szkoły podstawowej lub gimnazjum o ustalonym obwodzie, który przyjął ucznia zamieszkującego w obwodzie innej szkoły publicznej.

Przepisy u.s.o. nie określają terminu ani formy powiadomienia. W uznaniu doktryny w tym zakresie (patrz: M. Pilich, Ustawa o systemie oświaty, Komentarz, Wolters Kluwer, 2006, s. 174), należy uznać, że powiadomienie to powinno nastąpić w formie pisemnej (byłaby to forma ad probationem) oraz powinno nastąpić bez zbędnej zwłoki.
Z kontrolą spełniania obowiązku szkolnego ściśle wiąże się dopuszczalność skreślenia ucznia z listy uczniów. Zgodnie z zapisem art. 39 ust. 2a u.s.o. dyrektor szkoły nie może skreślić z listy uczniów ucznia objętego obowiązkiem szkolnym. Również utrwalone w tym zakresie orzecznictwo i stanowisko doktryny konsekwentnie stoi na stanowisku niedopuszczalności skreślenia ucznia z listy uczniów w szkołach publicznych. Podejmując bowiem decyzję o skreśleniu ucznia objętego obowiązkiem szkolnym, dyrektor szkoły pobawiłby go możliwości jego wypełnienia. Inaczej sytuacja przedstawia się w szkole niepublicznej. W uzasadnieniu do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2001 r. (wyrok SN z dnia 9 listopada 2001 r., III RN 149/00, OSNP 2002, Nr 7, poz. 153) czytamy m.in., że w sytuacji gdy rodzice dziecka objętego obowiązkiem szkolnym dokonali dobrowolnie wyboru odpłatnego trybu realizacji tego obowiązku w szkole niepublicznej, a następnie nie wywiązują się wobec szkoły z ponoszenia kosztów nauki, dyrektor może podjąć decyzję o skreśleniu dziecka i powinien poinformować o tym dyrektora szkoły publicznej, w obwodzie której dziecko mieszka. W szkołach publicznych natomiast uczeń może zostać przeniesiony przez kuratora oświaty do innej szkoły. Przeniesienie może nastąpić tylko w uzasadnionych przypadkach.
Gmina, będąc organem prowadzącym szkoły podstawowe ma prawo do kontroli wykonywanych przez dyrektora zadań w przedmiotowej sprawie. Można to umotywować w dwojaki sposób. Po pierwsze fakt ten wypływa z interpretacji art. 34a ust. 1 w związku z art. 33 ust. 3 pkt 1 i 2 u.s.o. Zgodnie z zapisami u.s.o. organ prowadzący szkołę lub placówkę sprawuje nadzór nad jej działalnością w zakresie spraw finansowych i administracyjnych, z uwzględnieniem odrębnych przepisów. W tym celu organ prowadzący ma prawo wstępu do szkół i placówek oraz wglądu do prowadzonej przez szkołę lub placówkę dokumentacji dotyczącej przebiegu nauczania, wychowania i opieki oraz organizacji pracy. Kontrola przez dyrektorów szkół spełniania obowiązku szkolnego niewątpliwie jest zadaniem administracyjnym i jako takie podlega również nadzorowi gminy. Po drugie to właśnie organy gminy pełnią funkcję organów egzekucyjnych w myśl ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954, z późn. zm.) - dalej u.p.e.a., tak więc muszą mieć możliwość wglądu w prawidłowość prowadzonej kontroli spełniania obowiązku szkolnego przez dyrektorów szkół, tj: prowadzenia księgi ewidencji, wysyłania upomnień rodzicom dzieci uchylających się od obowiązku szkolnego, czy też ewentualnych decyzji dyrektora w sprawie odroczenia obowiązku szkolnego, podjętych po zasięgnięciu opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Agata Piszko

Lex/Oswiata 29.04.10
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 2 razy

Realizacja obowiązku szkolnego i obowiązku nauki

Zapisz się na bezpłatny Newsletter Prawa Oświatowego

Dyrektor Szkoły - Miesięcznik kierowniczej kadry oświatowej
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Pity 2013

Inne artykuły o zbliżonej tematyce

Nie znaleziono żadnych artykułów.

Aktualności - Oświata

Stwórz rozliczenie roczne 2013 z programem do pit