Czas pracy nauczyciela jest ustalany inaczej niż w przypadku pozostałych pracowników. Zgodnie z art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 z późn. zm.) - dalej KN, czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin na tydzień. Jednakże w ramach wskazanych 40 godzin nauczyciel powinien:
1) realizować zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz, w wymiarze tzw. pensum dydaktycznego określonego w dalszych przepisach KN,
2) inne czynności i zajęcia wynikające z zadań statutowych szkoły, ze szczególnym uwzględnieniem zajęć opiekuńczych i wychowawczych wynikających z potrzeb i zainteresowań uczniów (np. opieka nad dziećmi w ramach wycieczek szkolnych, wyjazdów na tzw. zielone szkoły, wyjść z klasą/klasami do kina, teatru itp.),
3) zajęcia i czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym (np. uczestnictwo w kursach, szkoleniach, ale i czas przeznaczony na sprawdzanie prac domowych uczniów, klasówek, wypracowań itp.).

Pensum dydaktyczne jest określone w zależności od stanowiska, zajmowanego przez nauczyciela. Zasadnicze pensum dydaktyczne wynosi w wymiarze tygodniowym – przykładowo – dla nauczycieli:
1) przedszkoli – 25 godz.,
2) szkół większości typów – 18 godz.,
3) wychowawców świetlic szkolnych i podobnych placówek – 26 godz.,
4) wychowawców w bursach szkolnych i podobnych placówkach – 30 godz.
Szczegółowy wymiar pensum dydaktycznego dla wszystkich grup nauczycieli określa tabela zawarta w art. 42 ust. 3 KN oraz przepisy art. 42 ust. 4a oraz ust. 7 KN.

Nauczyciel może być zobowiązany do pracy w wymiarze przekraczającym wskazane wyżej pensum. Ta praca może przybrać dwojaką formę: godzin ponadwymiarowych i godzin doraźnych zastępstw.
W myśl art. 35 ust. 2-2a KN:
• przez godzinę ponadwymiarową rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych,
• przez godzinę doraźnego zastępstwa rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, której realizacja następuje w zastępstwie nieobecnego nauczyciela.

W przypadku godzin ponadwymiarowych, ze względu na ich planowy charakter, obowiązuje ograniczenie. Na podstawie art. 35 ust. 1 KN liczba tych godzin nie może przekroczyć 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć, a przydzielenie nauczycielowi większej liczby może nastąpić wyłącznie za jego zgodą, jednak w wymiarze nieprzekraczającym 1/2 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć.
Przykładowo, w przypadku nauczyciela-dydaktyka, który wykonuje pracę w pełnym wymiarze etatu – a więc obowiązuje go 18 godz. zajęć z uczniami – może on zostać zobowiązany do pracy w godzinach ponadwymiarowych w wymiarze do 4 godzin tygodniowo (tj. 22 godziny tygodniowo łącznie), a za jego zgodą – do 9 godz. (tj. maksymalny wymiar pracy dydaktycznej, obejmujący łącznie godziny etatowe i ponadwymiarowe wynosi 27 godz. tygodniowo).
Za te godziny przysługuje nauczycielowi specjalne wynagrodzenie. Zgodnie z art. 35 ust. 3 KN wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i za godziny doraźnych zastępstw wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. Wysokość tego wynagrodzenia określa w regulaminie wynagradzania nauczycieli – organ prowadzący szkołę będący jednostką samorządu terytorialnego (art. 35 ust. 6 pkt 2 KN). W przypadku innych typów szkół, których organami prowadzącymi są jednostki administracji rządowej, szczegółowe zasady określają właściwi ministrowie w drodze rozporządzenia.

Do obliczania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe należy posłużyć się w pierwszej kolejności stawką wynagrodzenia zasadniczego, określoną w tabeli zawartej w załączniku do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 stycznia 2005 r. w sprawie wysokości minimalnych stawek wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli, ogólnych warunków przyznawania dodatków do wynagrodzenia zasadniczego oraz wynagradzania za pracę w dniu wolnym od pracy (Dz. U. Nr 22, poz. 181 z późn. zm.) - dalej r.w.z.n., chyba że regulamin wynagradzania przewiduje wyższe stawki wynagrodzeń zasadniczych.
W gestii organu prowadzącego leży określenie, co należy rozumieć przez stawkę osobistego zaszeregowania.
Jeżeli praca nauczyciela następuje w warunkach trudnych, wówczas do stawki wynagrodzenia zasadniczego dolicza się dodatek za warunki pracy.