Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych w szkołach publicznych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego i organy administracji rządowej

Obowiązek tworzenia w szkołach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych wynika z art. 53 Karty Nauczyciela. Przepisy Karty Nauczyciela zawierają szczególne regulacje dotyczące funduszu socjalnego tworzonego w szkołach, w szczególności regulują one sprawy związane z dokonywaniem odpisów na fundusz dla nauczycieli i byłych nauczycieli – emerytów i rencistów, z wypłacaniem nauczycielom świadczenia urlopowego, zasady korzystania z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych przez nauczycieli będących emerytami lub rencistami w przypadku likwidacji szkoły. W powyższym zakresie Karta Nauczyciela ustala inne bardziej szczegółowe zasady niż wynikające z unormowań ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. Komentarz omawia wszystkie zasady tworzenia i działania zfśs w szkołach publicznych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego i organy administracji rządowej.

articleImage: Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych w szkołach publicznych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego i organy administracji rządowej fot. Thinkstock

1. Przepisy prawa
Unormowania dotyczące tworzonego w szkole zakładowego funduszu świadczeń socjalnych zawarte zostały w art. 53 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (tekst jedn.: Dz. U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674, z późn. zm.) - dalej KN oraz w ustawie z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1996 r. Nr 70, poz. 335, z późn. zm.)- dalej u.z.f.ś.s.
Ustawa zakładowym funduszu świadczeń socjalnych reguluje ogólne zasady tworzenia i sposób gospodarowania funduszem socjalnym. Natomiast przepis art. 53 KN zawiera szczególne regulacje dotyczące funduszu socjalnego tworzonego w szkole – wskazany przepis reguluje przede wszystkim sprawy związane z dokonywaniem odpisów na fundusz dla nauczycieli i byłych nauczycieli – emerytów i rencistów oraz z wypłacaniem nauczycielom świadczenia urlopowego, a także zasady korzystania z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych przez nauczycieli będących emerytami lub rencistami w przypadku likwidacji szkoły, w której dotychczas korzystali oni ze świadczeń socjalnych. W powyższym zakresie Karta Nauczyciela ustala inne zasady niż wynikające z unormowań ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. W tym przypadku przepisy Karty Nauczyciela mają pierwszeństwo zastosowania przed ogólnymi unormowaniami ustawy o zfśs – w pierwszej kolejności stosować należy przepisy art. 53 KN, a po przepisy ustawy o zfśs sięgać należy dopiero wówczas, gdy dana kwestia, dotycząca zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, nie jest uregulowana we wskazanym art. 53 KN. Zasada ta wynika z treści art. 53 ust. 5 KN, który stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w przepisach art. 53 KN stosuje się przepisy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.

2. Obowiązek tworzenia w szkole zakładowego funduszu świadczeń socjalnych
Obowiązek tworzenia w szkole zakładowego funduszu świadczeń socjalnych wynika z art. 53 KN. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że zakres zastosowania tego przepisu wyznaczony został przez postanowienia art. 1 i art. 91b KN.
Stosownie do art. 3 ust. 2 u.z.f.ś.s., pracodawcy prowadzący działalność w formach organizacyjno-prawnych jednostek sektora finansów publicznych – jednostek budżetowych, zakładów budżetowych, gospodarstw pomocniczych – zobowiązani są do tworzenia zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, bez względu na liczbę zatrudnianych pracowników.
Zarówno szkoły prowadzone przez jednostki samorządu terytorialnego, jak też szkoły dla których organem prowadzącym jest organ administracji rządowej, funkcjonują jako jednostki budżetowe. Dlatego też, na podstawie art. 3 ust. 2 u.z.f.ś.s., we wskazanych szkołach obowiązkowo tworzony jest zakładowy fundusz świadczeń socjalnych, bez względu na liczbę zatrudnionych w szkole pracowników.

3. Zasada jednego funduszu świadczeń socjalnych w szkole

W myśl postanowień art. 53 ust. 3 KN – odpisy na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych, dokonywane na:
• nauczycieli;
• byłych nauczycieli – emerytów i rencistów;
• byłych pracowników – nauczycieli pobierających nauczycielskie świadczenie kompensacyjne;
• pracowników szkoły niebędących nauczycielami – aktualnie zatrudnionych oraz byłych pracowników – emerytów i rencistów- stanowią jeden fundusz w szkole.
Oznacza to, że odpisy na poszczególne grupy pracowników (w tym byłych pracowników – emerytów, rencistów i pobierających nauczycielskie świadczenie kompensacyjne) tworzą jeden fundusz w szkole, który służyć powinien zarówno nauczycielom i pracownikom aktualnie zatrudnionym w szkole, jak też byłym nauczycielom i pracownikom emerytom, rencistom i nauczycielom pobierającym nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.
W świetle przedstawionej regulacji nie jest dopuszczalne utworzenie dwóch (lub większej ilości) zakładowych funduszy świadczeń socjalnych. Niedopuszczalne byłoby np. utworzenie odrębnych funduszu dla aktualnie zatrudnionych i byłych pracowników; albo – odrębnych funduszy dla nauczycieli i dla pracowników niebędących nauczycielami.
Dodać należy, że oprócz odpisów wskazanych powyżej, środki zakładowego funduszu świadczeń socjalnych zasilane mogą być środkami, wymienionymi w art. 7 ust. 1 u.z.f.ś.s.

4. Odpisy
Zasady dokonywania odpisu na tworzony w szkole zakładowy fundusz świadczeń socjalnych zawarte są w przepisach:
• Karty Nauczyciela – która określa zasady dokonywania odpisów na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla nauczycieli oraz byłych nauczycieli – emerytów i rencistów i nauczycieli pobierających nauczycielskie świadczenie kompensacyjne;
• ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych – która określa zasady dokonywania odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla pracowników szkoły niebędących nauczycielami.
Odpis dla nauczycieli

Na podstawie art. 53 ust. 1 KN, dla nauczycieli dokonuje się corocznie odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych w wysokości, która jest ustalana jako iloczyn:
• planowanej, przeciętnej w danym roku kalendarzowym, liczby nauczycieli zatrudnionych w pełnym i niepełnym wymiarze zajęć (po przeliczeniu na pełny wymiar zajęć) skorygowanej w końcu roku do faktycznej przeciętnej liczby zatrudnionych nauczycieli (po przeliczeniu na pełny wymiar zajęć), i
• 110% kwoty bazowej, określanej dla nauczycieli corocznie w ustawie budżetowej, obowiązującej w dniu 1 stycznia danego roku.

Odpis dla nauczycieli – emerytów, rencistów i nauczycieli pobierających nauczycielskie świadczenie kopmpensacyjne
Stosownie do art. 53 ust. 2 KN, dla nauczycieli będących emerytami i rencistami lub nauczycielami pobierającymi nauczycielskie świadczenie kompensacyjne dokonuje się odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych w wysokości 5% pobieranych przez nich emerytur, rent i nauczycielskich świadczeń kompensacyjnych W związku z tym, w celu naliczenia odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla nauczycieli – emerytów i rencistów lub nauczycieli pobierających nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, dyrektor szkoły powinien zwrócić się do wskazanej grupy osób, objętych opieką socjalną, o przedstawienie danych dotyczących wysokości pobieranych przez nich emerytur, rent, nauczycielskich świadczeń kompensacyjnych. Ustalenie tych danych możliwe jest na podstawie rozliczenia z PIT 40A lub na podstawie otrzymywanego przez nauczyciela odcinka o wysokości pobieranego świadczenia.
Wskazać należy, że środki finansowe na odpisy na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla nauczycieli będących emerytami i rencistami planowane są w budżecie państwa i – w ramach subwencji oświatowej – przekazywane jednostkom samorządu terytorialnego (przepis § 2 pkt 10 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w roku 2009 (Dz. U. Nr 235, poz. 1588) stanowi, że „podział części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego jest dokonywany z uwzględnieniem m.in. finansowania odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla nauczycieli będących emerytami i rencistami.").

Odpis dla pracowników niebędących nauczycielami
Odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dla pracowników szkoły niebędących nauczycielami dokonuje się zgodnie z zasadami określonymi w art. 5 u.z.f.ś.s.
Na podstawie postanowień tego przepisu, odpis naliczany jest w stosunku do przeciętnej liczby zatrudnionych. Przeciętną liczbę zatrudnionych określa się w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 marca 2009 r. w sprawie sposobu ustalania przeciętnej liczby zatrudnionych w celu naliczania odpisu na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych (Dz. U. Nr 43, poz. 349).
Odpisu dokonuje się w wysokości:
• 37,5% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego, jeżeli przeciętne wynagrodzenie z tego okresu stanowiło kwotę wyższą;
• w przypadku pracownika młodocianego – w pierwszym roku nauki 5%, w drugim roku nauki 6%, a w trzecim roku nauki 7% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego, jeżeli przeciętne wynagrodzenie z tego okresu stanowiło kwotę wyższą,
• w przypadku pracownika zatrudnionego w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze – 50% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego, jeżeli przeciętne wynagrodzenie z tego okresu stanowiło kwotę wyższą (rodzaje prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze określone zostały w ustawie z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych – Dz. U. Nr 237, poz. 1656).
• Na podstawie u.z.f.ś.s, możliwe jest zwiększenie powyższych odpisów, według następujących zasad:
• na każdą zatrudnioną osobę, w stosunku do której orzeczono znaczny lub umiarkowany stopień niepełnosprawności – o 6,25% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego, jeżeli przeciętne wynagrodzenie z tego okresu stanowiło kwotę wyższą,
• na każdego emeryta i rencistę uprawnionego do opieki socjalnej – o 6,25% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego, jeżeli przeciętne wynagrodzenie z tego okresu stanowiło kwotę wyższą.

Przeciętne wynagrodzenie miesięczne to:
• przeciętne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub drugim półroczu roku poprzedniego,
• pomniejszone o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe oraz chorobowe.
Określenie pojęcia „przeciętne miesięczne wynagrodzenie" zdefiniowane zostało w art. 110 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74, z późn. zm.), który stanowi: „Ilekroć w przepisach dotyczących zakładowego funduszu świadczeń socjalnych jest mowa o „przeciętnym wynagrodzeniu miesięcznym w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego" lub „planowanych rocznych środkach przeznaczonych na wynagrodzenia osobowe" oznacza to:
1) przeciętne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub drugim półroczu roku poprzedniego,
2) planowane roczne środki przeznaczone na wynagrodzenia osobowe
- pomniejszone o potrącone od ubezpieczonych składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe oraz chorobowe."
Wysokość przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego, o którym mowa w ustawie o zfśs, ogłaszana jest przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" nie później niż do dnia 20 lutego każdego roku.

Zasady funkcjonowania zakładowego funduszu świadczeń socjalnych
Środki funduszu (odpisy, zwiększenia) gromadzone są na odrębnych rachunku bankowym (art. 12 ust. 1 u.z.f.ś.s.) – pracodawca jest zobowiązany do przekazania równowartości dokonanych odpisów i zwiększeń na dany rok kalendarzowy na rachunek bankowy zakładowego funduszu świadczeń socjalnych w terminie do dnia 30 września tego roku, z tym że w terminie do dnia 31 maja tego roku przekazuje kwotę stanowiącą co najmniej 75% równowartości odpisów obowiązkowych.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa:
• odpisy na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych dokonywane są corocznie (art. 5 u.z.f.ś.s.);
• środki zakładowego funduszu świadczeń socjalnych niewykorzystane w danym roku kalendarzowym przechodzą na rok następny (art. 11 u.z.f.ś.s.).

5. Uprawnieni do korzystania z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych

Osobami uprawnionymi do korzystania ze świadczeń finansowanych z zakładowego funduszu socjalnego są:
A. Pracownicy szkoły – nauczyciele oraz pracownicy szkoły niebędący nauczycielami. Podkreślenia wymaga, że chodzi o wszystkich pracowników, bez względu na podstawę zatrudnienia (np. mianowanie, umowa o pracę na czas nieokreślony, umowa o pracę na czas określony) oraz bez względu na wymiar czasu pracy. Pamiętać też trzeba, że pracownikami nie są osoby, które wykonują świadczenia na podstawie umowy cywilnoprawnej np. umowy zlecenia, umowy o dzieło. Osoby, „zatrudnione" na podstawie umowy cywilnoprawnej nie są uprawnione do korzystania ze świadczeń finansowanych z funduszu socjalnego, chyba że pracodawca w regulaminie wyraźnie przyzna tej grupie osób uprawnienia do korzystania z zfśs.
B. Członkowie rodzin pracowników – określenie, którzy członkowie rodziny pracownika są uprawnieni do korzystania ze świadczeń zakładowego funduszu socjalnego, należy do materii regulaminu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.
C. Emeryci i renciści – byli pracownicy. Chodzi przy tym zarówno o byłych nauczycieli, jak też o byłych pracowników, niebędących nauczycielami. Należy wskazać, że pracownicy będący emerytami i rencistami są uprawnieni do korzystania ze świadczeń zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, utworzonego w szkole, w której byli ostatnio zatrudnieni. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 listopada 1991 r., (uchwała SN z dnia 15 listopada 1991 r., I PZP 56/91 OSNC 1992, nr 4, poz. 63) „zaprzestanie pracy u danego pracodawcy i przejście na emeryturę sprawia, że pracownik staje się emerytem – byłym pracownikiem tego pracodawcy i od niego należą mu się świadczenia jako emerytowi - byłemu pracownikowi." W świetle powyższego – emeryt ma prawo do świadczeń z zfśs u tego pracodawcy, u którego był ostatnio zatrudniony. Zaznaczyć też trzeba, iż emeryt i rencista nie może dowolnie wybierać szkoły, w której będzie korzystał z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Nawet fakt zmiany miejsca zamieszkania nie wpływa na uprawnienia do korzystania z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych u pracodawcy, u którego pracownik był zatrudniony przed przejściem na emeryturę. Jeśli chodzi o nauczycieli emerytów i rencistów, to tylko w przypadku likwidacji szkoły organ prowadzący szkołę jest obowiązany wskazać inną szkołę, w której będzie naliczany odpis na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych na każdego nauczyciela będącego emerytem lub rencistą zlikwidowanej szkoły.
D. Nauczyciele pobierający nauczycielskie świadczenie kompensacyjne (byli pracownicy) – w przypadku tych osób, podobnie jak w odniesieniu do nauczycieli – emerytów i rencistów, w przypadku likwidacji szkoły organ prowadzący szkołę jest obowiązany wskazać inną szkołę, w której będzie naliczany odpis na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych na każdego nauczyciela pobierającego nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, którego likwidowana szkoła była ostatnim miejscem pracy.
E.. Członkowie rodzin emerytów i rencistów – byłych pracowników – wskazanie, którzy członkowie rodziny są uprawnieni do korzystania ze świadczeń zakładowego funduszu socjalnego, należy do materii regulaminu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.
F.. Inne osoby, którym prawo korzystania ze środków zakładowego funduszu świadczeń socjalnych zostało przyznane w regulaminie.
Powyższy katalog osób uprawnionych do korzystania ze świadczeń zakładowego funduszu wynika z postanowień art. 53 KN oraz przepisów art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 5 u.z.f.ś.s.

Jak wynika z przedstawionego powyżej wyliczenia – nie jest to katalog zamknięty, bowiem dopuszcza do wskazania w regulaminie (poza pracownikami, byłymi pracownikami – emerytami i rencistami oraz członkami ich rodzin a także byłymi pracownikami – nauczycielami pobierającymi nauczycielskie świadczenia kompensacyjne) – również innych osób uprawnionych do korzystania ze świadczeń funduszu socjalnego. Przepisy prawa nie precyzują też bliżej (nawet przykładowo) o jakie „inne osoby" tu chodzi, zostawiając kwestię określenia kręgu tych osób pracodawcy.
W tym miejscu należy wskazać, iż pracownik zatrudniony jednocześnie u kilku pracodawców, u których funkcjonuje zakładowy fundusz świadczeń socjalnych – jest uprawniony do korzystania ze środków tego funduszu u każdego pracodawcy.

6. Gospodarowanie środkami zakładowego funduszu świadczeń socjalnych
Administrowanie zakładowym funduszem świadczeń socjalnych
Zasadą jest, że administrowanie środkami zakładowego funduszu świadczeń socjalnych należy do obowiązków pracodawcy (art. 10 u.z.f.ś.s.).
W ramach wypełniania tego obowiązku pracodawca powinien:
• utworzyć zakładowy fundusz świadczeń socjalnych oraz dokonywać odpisów na ten fundusz, zgodnie z zasadami i w terminach określonych w przepisach prawa;
• zapewnić obsługę zakładowego funduszu świadczeń socjalnych (obsługa kadrowa i finansowa);
• ustalić regulamin korzystania z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych (w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową);
• przyznawać uprawnionym osobom świadczenia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych (w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową).
Na podstawie art. 53 ust. 4 KN, organ prowadzący szkołę może tworzyć służbę socjalną powołaną do gospodarowania zakładowym funduszem świadczeń socjalnych.

Wspólna działalność socjalna
Możliwe jest, aby pracodawcy prowadzili wspólną działalność socjalną. Podstawą prowadzenia wspólnej działalności socjalnej jest umowa zawarta między pracodawcami, która określić powinna:
• przedmiot wspólnej działalności socjalnej,
• zasady prowadzenia wspólnej działalności socjalnej,
• sposób dokonywania rozliczeń,
• tryb wypowiedzenia i rozwiązania umowy.
Treść umowy może także zawierać postanowienia dotyczące warunków odstąpienia od jej stosowania oraz odpowiedzialności stron z tego tytułu.
Zawarcie umowy o prowadzenie wspólnej działalności socjalnej oraz ustalenie treści takiej umowy wymaga uzgodnienia ze związkami zawodowymi, działającymi u każdego pracodawcy zawierającego umowę.

Regulamin zakładowego funduszu świadczeń socjalnych
Zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń finansowanych z funduszu oraz zasady przeznaczania środków funduszu na poszczególne cele i rodzaje działalności socjalnej określa regulamin zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.
Regulamin ten ustala pracodawca w uzgodnieniu z zakładową organizacją związkową. Udział związków zawodowych przy ustalaniu treści regulaminu jest konieczny – obowiązek uzgodnienia regulaminu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych z zakładową organizacją związkową przewiduje zarówno ustawa o zfśs, jak też ustawa o związkach zawodowych. Podkreślić należy, że uzgodnienie treści regulaminu oznacza, że treść tego regulaminu musi zostać zaaprobowana przez pracodawcę i przez związki zawodowe działające u pracodawcy. Zasadę tę potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 maja 1999 r. (wyrok SN z dnia 11 maja 1999 r., I PKN 664/98 OSNP 2000, nr 14, poz.. 540), w którym podkreślił, że „Warunkiem obowiązywania regulaminu zakładowego funduszu świadczeń socjalnych jest jego uzgodnienie ze wszystkimi organizacjami związkowymi działającymi w zakładzie pracy (art. 8 ust. 2 u.z.f.ś.s)."
W przypadku, gdy u pracodawcy nie działa zakładowa organizacja związkowa – pracodawca obowiązany jest uzgodnić treść regulaminu z pracownikiem wybranym przez załogę do reprezentowania jej interesów. Należy podkreślić, iż niedopuszczalne jest, by pracodawca wskazywał pracownika, który będzie reprezentował wszystkich pracowników w sprawie uzgodnienia regulaminu zfśs – wyboru tego pracownika powinni dokonać pracownicy.
Regulamin zakładowego funduszu świadczeń socjalnych powinien określić w szczególności: katalog osób uprawnionych do korzystania ze świadczeń funduszu, przeznaczenie środków zfśs, zasady i warunki przyznawania świadczeń z zfśs.

Magdalena Sender 09.12.10
Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 1 razy

Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych w szkołach publicznych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego i organy administracji rządowej

Zapisz się na bezpłatny Newsletter Prawa Oświatowego

Dyrektor Szkoły - Miesięcznik kierowniczej kadry oświatowej
Średnia ocena artykułu (oddanych głosów: 0)

Inne artykuły o zbliżonej tematyce

Nie znaleziono żadnych artykułów.
  • gustaw gara IP: 80.48.* 17-03-2013
    czy emeryt zatrudniony w innej placówce i pobierający emeryturę może korzystać z dwóch funduszy socjalnych

    Zamieść odpowiedź Zamieść odpowiedź

Aktualności - Oświata

Polecamy: